Türk savunma sanayisinin öncü isimleri arasında yer alan ve Kafkas İslam Ordusu Komutanı olarak Bakü’nün Ermeni çeteleri ile Bolşevik birliklerinden kurtuluşunda rol oynayan Nuri Paşa’nın (Killigil) vefatının üzerinden 77 yıl geçti.
Daha 28 yaşındayken dönemin harbiye nazırı olan ağabeyi İsmail Enver Paşa’nın talimatıyla 12 bin kişiden oluşan Kafkas İslam Ordusu‘nun komutanlığına getirilen ve Bakü’nün kurtuluşunu sağlayan Nuri Paşa (Killigil), Cumhuriyet döneminde kurduğu fabrikalarla Türk savunma sanayisinin öncü isimleri arasında yer aldı. Nuri Paşa’nın hatırası, bugün hem Azerbaycan’da hem de Türkiye’de yaşatılmaya devam ediyor.
Sütlüce’deki silah fabrikasında 2 Mart 1949 tarihinde meydana gelen büyük patlamada hayatını kaybeden Nuri Paşa’nın ölümünün bir kaza mı yoksa suikast mı olduğu, aradan geçen zamana rağmen netlik kazanmadı.
1890 yılında Manastır’da dünyaya gelen Nuri Paşa, ilkokul ve lise eğitimini burada tamamladı. 1909’da Manastır Harbiyesi’nden üsteğmen rütbesiyle mezun olan Paşa, Balkanlar’da çeşitli görevlerde bulundu ve 1911’de Trablusgarp Savaşı’na katıldı.
Osmanlı Devletinin Birinci Dünya Savaşı’na girmesinin ardından kendisine “padişah yaverliği” rütbesi verilen Nuri Paşa, 1917 yılına kadar Trablusgarp ve Bingazi’de görev yaptı, bu süreçte İngiliz, İtalyan ve Fransız kuvvetlerine karşı birçok çatışmaya girdi.
Harbiye Nazırı Enver Paşa, Azerbaycan ve Dağıstan’ın Osmanlı Devletinden yardım istemesi üzerine kurdurduğu Kafkas İslam Ordusu’nun komutanlığına kardeşi Nuri Paşa’yı atadı.
15 Eylül 1918’de Bakü’yü kurtardı
Azerbaycan harekatı çerçevesinde 12 bin askerden oluşan Kafkas İslam Ordusu, ilerlediği güzergah üzerindeki Göyçay, Salyan, Ağsu ve Kürdemir’i Bolşevik birlikleri ile Ermeni çetelerinden temizledi. Ordu, 15 Eylül 1918’de Bakü’yü kurtarırken bu mücadelede 1130 şehit verdi.
“Bakü Fatihi” olarak anılan Nuri Paşa, Azerbaycan’da bulunduğu her yerde büyük saygı ve hürmet gördü. Azerbaycan halkı, kurtarıcı ordunun kumandanını evlerinde ağırlayabilmek için adeta birbirleriyle yarıştı.
Bakü’de büyük coşkuyla karşılanan Nuri Paşa, Tezepir Camisi’nde minbere çıkarak halka hitap etti. Bugün de camide muhafaza edilen bu minber, halen “Nuri Paşa minberi” olarak anılıyor. Paşa’nın Gence’de kaldığı ev ise müze olarak ziyaret edilebiliyor.
Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasının ardından Kafkas İslam Ordusu, Bakü’den ayrılmak zorunda kaldı. Bu süreçte Nuri Paşa, İngilizler tarafından Batum’da tutuklandı.
Yargılanmak üzere 8 Ağustos 1919’da götürülürken Kafkasyalıların yardımıyla cezaevinden kaçmayı başaran Nuri Paşa, özgürlüğüne kavuştu.
Türk savunma sanayisinin öncülerinden
1921 yılında Berlin’e giden Nuri Paşa, burada çiniciliği öğrenmesinin ardından 1924’te İstanbul’a döndü ve Kütahya Çinicilik Anonim Şirketi’ni kurdu. Askerlik hayatı boyunca pek çok kahramanlığa imza atan Nuri Paşa, bir süre sonra bu fabrikayı devrederek savaş sanayisine yöneldi.
Sütlüce’de fabrika satın alan Nuri Paşa, ordu için silah ve cephane üretimine başladı, çeşitli silah tasarımları geliştirerek patentini aldı. Nuri Paşa, Türkiye’nin ilk 9 milimetre çapındaki silahı olan ve “Nuri tabancası” adını verdiği tabancanın seri üretimini gerçekleştirdi.
Kurduğu tesiste top, havan, uçaksavar mermileri ve uçak bombaları da imal eden Nuri Paşa, özel sektör eliyle yerli harp sanayisinin gelişmesine ve Türk ordusunun ateş gücünün artırılmasına katkı sağlayan ilk girişimcilerin arasında yer aldı.
Filistin halkını destekledi
Nuri Paşa, Arap-İsrail Savaşı sırasında Arap ordularına ve Filistin halkına destek verdi.
İsrail’in kuruluşunun ardından da Arap direnişçiler için silah ve cephane üretimini sürdüren Nuri Paşa, Sütlüce’deki fabrikasında 2 Mart 1949’da meydana gelen büyük patlamada yaşamını yitirdi.
Bu patlama, bazı çevrelerce kaza olarak değerlendirilirken bazıları tarafından ise İsrail istihbaratı tarafından düzenlenen suikast olarak yorumlandı.
(AA)
Bu gönderi kategorisi hakkında gerçek zamanlı güncellemeleri doğrudan bildirim almak için tıklayın.
